Ubezpieczenie mieszkania: Jak wybrać najlepszą polisę i nie żałować?

Ubezpieczenie mieszkania to temat, który na pierwszy rzut oka może wydawać się skomplikowany, ale w rzeczywistości jest kluczowy dla bezpieczeństwa Twojego majątku i spokoju ducha. Ten kompleksowy przewodnik pomoże Ci zrozumieć cały proces, dostępne opcje oraz czynniki wpływające na cenę, dzięki czemu podejmiesz świadomą decyzję o wyborze najlepszej polisy dla swojej nieruchomości.

Ubezpieczenie mieszkania dlaczego to dziś konieczność, a nie tylko opcja?

W dzisiejszych czasach, kiedy ryzyko zdarzeń losowych, takich jak pożary, zalania czy wichury, wydaje się rosnąć, a do tego dochodzi zagrożenie kradzieżą, ubezpieczenie mieszkania przestaje być luksusem, a staje się niezbędnym elementem zarządzania ryzykiem. To inwestycja w bezpieczeństwo finansowe i psychiczny komfort, który pozwala spać spokojnie, wiedząc, że w razie nieszczęścia nie zostaniesz sam z ogromnymi kosztami napraw czy odbudowy.

Czy wiesz, że bank może tego od Ciebie wymagać? Kiedy polisa jest obligatoryjna?

Choć w Polsce ubezpieczenie mieszkania nie jest ogólnym obowiązkiem prawnym, istnieją sytuacje, w których staje się ono obligatoryjne. Najczęściej ma to miejsce, gdy zaciągasz kredyt hipoteczny. Banki, chroniąc swoje interesy, wymagają ubezpieczenia nieruchomości stanowiącej zabezpieczenie kredytu. Zazwyczaj jest to podstawowa polisa obejmująca mury i elementy stałe od zdarzeń losowych, z cesją wierzytelności na bank. To oznacza, że w przypadku poważnej szkody, odszkodowanie trafi najpierw do instytucji finansowej, aby spłacić część lub całość Twojego zadłużenia.

Spokój ducha w cenie kilku kaw: realne koszty potencjalnych szkód vs. roczna składka

Wiele osób zastanawia się, czy ubezpieczenie mieszkania się opłaca. Odpowiedź jest prosta: zdecydowanie tak. Pomyślmy o potencjalnych kosztach. Zalanie mieszkania przez pękniętą rurę może oznaczać konieczność wymiany podłóg, tynków, malowania, a także pokrycia kosztów szkód u sąsiadów. Pożar to często całkowita utrata dorobku życia. Koszty takich zdarzeń to dziesiątki, a nawet setki tysięcy złotych. Tymczasem, jak pokazuje moje doświadczenie, podstawowa polisa dla mieszkania o wartości 450 000 zł to koszt rzędu 160-300 zł rocznie. Pełniejszy pakiet, obejmujący ruchomości i kradzież, dla mieszkania o wartości 500 000 zł, to wydatek od około 250 zł do ponad 600 zł rocznie. To równowartość kilku kaw miesięcznie, która zapewnia ochronę przed finansową katastrofą. Czy warto ryzykować?

Co chroni polisa mieszkaniowa? Podstawy, które musisz znać.

Zrozumienie, co dokładnie obejmuje polisa mieszkaniowa, jest kluczowe, aby świadomie wybrać odpowiedni zakres ochrony. Ubezpieczenie nieruchomości to nie jeden, jednolity produkt, a raczej zestaw modułów, które można dopasować do swoich potrzeb. Zacznijmy od podstaw, które stanowią fundament każdej polisy.

Mury i elementy stałe: fundament Twojego bezpieczeństwa

Ubezpieczenie murów i elementów stałych to absolutna podstawa każdej polisy mieszkaniowej. Mury to oczywiście ściany nośne i działowe, ale elementy stałe to znacznie szersze pojęcie. Zgodnie z definicjami ubezpieczycieli, obejmują one wszystkie części nieruchomości, które są trwale zamocowane i nie można ich odłączyć bez uszkodzenia. Mówimy tu o instalacjach (wodnych, kanalizacyjnych, elektrycznych, gazowych), tynkach, podłogach, stałej zabudowie kuchennej (szafki na wymiar, blaty), glazurze, terakocie, a nawet wbudowanych szafach czy armaturze łazienkowej. Podstawowa polisa chroni te elementy przed typowymi zdarzeniami losowymi, takimi jak pożar, uderzenie pioruna, wybuch, zalanie, wichura czy upadek statku powietrznego. Zakres zdarzeń może się różnić w zależności od oferty, ale zazwyczaj obejmuje od kilkunastu do ponad trzydziestu ryzyk.

Ruchomości domowe: czy Twoje wyposażenie jest bezpieczne?

Oprócz murów i elementów stałych, w każdym mieszkaniu znajduje się mnóstwo przedmiotów, które stanowią nasz dobytek. To meble wolnostojące, sprzęt RTV i AGD (telewizor, lodówka, pralka), odzież, książki, biżuteria, sprzęt sportowy czy dekoracje. Wszystkie te rzeczy kwalifikujemy jako ruchomości domowe. Warto pamiętać, że ich ubezpieczenie nie jest standardem w podstawowej polisie. Aby były chronione, musisz dokupić odpowiednie rozszerzenie. Bez niego, w przypadku pożaru czy zalania, odszkodowanie obejmie jedynie zniszczone ściany i podłogi, ale nie Twoje osobiste rzeczy.

Odpowiedzialność Cywilna (OC) w życiu prywatnym: ochrona przed finansową katastrofą po zalaniu sąsiada

Ubezpieczenie Odpowiedzialności Cywilnej w życiu prywatnym to moim zdaniem jedno z najważniejszych i najbardziej niedocenianych rozszerzeń. Chroni ono Ciebie i Twoich bliskich przed finansowymi konsekwencjami szkód, które nieumyślnie wyrządzicie osobom trzecim. Klasycznym przykładem jest zalanie sąsiada z dołu, ale OC działa znacznie szerzej. Może to być wybicie szyby przez Twoje dziecko podczas zabawy, uszkodzenie cudzego mienia na spacerze z psem, czy nawet potknięcie się kogoś na Twojej posesji. Co ważne, polisa OC w życiu prywatnym działa nie tylko w Twoim mieszkaniu, ale na całym świecie, co czyni ją niezwykle praktycznym dodatkiem do każdej polisy mieszkaniowej.

Jak dopasować polisę? Kluczowe rozszerzenia, które warto rozważyć.

Podstawowa ochrona to dobry początek, ale prawdziwa wartość ubezpieczenia mieszkaniowego tkwi w możliwości jego personalizacji. Rynek oferuje szeroki wachlarz rozszerzeń, które pozwalają dopasować polisę do indywidualnych potrzeb, stylu życia i specyfiki nieruchomości. Przyjrzyjmy się tym, które najczęściej polecam moim klientom.

Ubezpieczenie od kradzieży z włamaniem i rabunku: czy Twoje zabezpieczenia wystarczą?

To rozszerzenie chroni Twoje ruchomości domowe przed utratą w wyniku kradzieży z włamaniem, a także przed rabunkiem (czyli kradzieżą z użyciem przemocy, np. poza domem). Pamiętaj, że ubezpieczyciele często wymagają spełnienia określonych warunków dotyczących zabezpieczeń antywłamaniowych, takich jak atestowane zamki w drzwiach, okna antywłamaniowe, alarm czy monitoring. Im lepsze zabezpieczenia, tym większa szansa na niższą składkę i oczywiście skuteczniejszą ochronę przed samym zdarzeniem. Warto dokładnie sprawdzić w OWU, jakie wymogi stawia ubezpieczyciel w tym zakresie.

Home Assistance: hydraulik o północy? Poznaj swojego superbohatera na telefon

Home Assistance to usługa, która w nagłych sytuacjach może okazać się prawdziwym wybawieniem. Zapewnia ona szybką pomoc specjalistów, takich jak hydraulik, ślusarz, elektryk, szklarz czy nawet informatyk. Wyobraź sobie, że w środku nocy pęka rura, zamykają się drzwi z kluczami w środku, albo przestaje działać prąd. Z Home Assistance wystarczy jeden telefon do ubezpieczyciela, a on zorganizuje i opłaci wizytę fachowca. To nieoceniona wygoda i spokój, zwłaszcza dla osób, które nie mają "złotej rączki" w rodzinie lub mieszkają samotnie.

Stłuczenie przedmiotów szklanych: nieprzewidziany koszt pękniętej płyty indukcyjnej

Rozszerzenie o stłuczenie przedmiotów szklanych to ochrona przed kosztami wymiany elementów, które łatwo ulegają uszkodzeniu, a ich naprawa bywa kosztowna. Obejmuje ono nie tylko tradycyjne szyby w oknach czy lustra, ale także płyty indukcyjne, szklane blaty, kabiny prysznicowe, szklane drzwi, a nawet akwaria. Wystarczy chwila nieuwagi, upadek ciężkiego przedmiotu, a koszt wymiany może być znaczący. To dodatek, który z pewnością warto rozważyć, zwłaszcza jeśli masz w domu wiele szklanych elementów.

Powódź i inne zdarzenia losowe: jak zabezpieczyć się przed siłami natury?

W zależności od lokalizacji Twojej nieruchomości, niektóre zdarzenia losowe mogą stanowić większe ryzyko niż inne. Jeśli mieszkasz na terenie zagrożonym powodzią, ubezpieczenie od powodzi jest absolutną koniecznością. Warto też zwrócić uwagę na inne, mniej oczywiste zdarzenia, takie jak silne wiatry, grad, uderzenie pioruna, osuwiska ziemi czy zapadanie się gruntu. Upewnij się, że Twoja polisa obejmuje wszystkie ryzyka, które są realnym zagrożeniem w Twojej okolicy. Formuła "All Risks" często zawiera szeroki zakres zdarzeń losowych, ale zawsze warto to zweryfikować.

All Risks, czyli "od wszystkich ryzyk": kiedy warto dopłacić za najszerszą ochronę?

Ubezpieczenie w formule "All Risks" to najszersza dostępna opcja ochrony. W przeciwieństwie do polis "od ryzyk nazwanych", które wymieniają konkretne zdarzenia objęte ochroną, formuła "All Risks" działa odwrotnie. Obejmuje ona wszystkie zdarzenia, poza tymi, które są wprost wymienione w wyłączeniach odpowiedzialności w Ogólnych Warunkach Ubezpieczenia (OWU). Oznacza to, że jeśli coś się wydarzy, a ubezpieczyciel nie wyłączył tego w umowie, masz prawo do odszkodowania. Jest to opcja droższa, ale daje największy spokój ducha i minimalizuje ryzyko, że Twoja szkoda nie zostanie pokryta z powodu braku konkretnego zapisu w polisie. Jeśli zależy Ci na maksymalnej ochronie, to zdecydowanie warto rozważyć tę opcję.

Co wpływa na koszt ubezpieczenia mieszkania?

Cena polisy ubezpieczeniowej nie jest stała i zależy od wielu zmiennych. Zrozumienie tych czynników pozwoli Ci lepiej ocenić oferty i świadomie wpływać na wysokość składki. Jako Inga Marciniak, zawsze podkreślam, że wiedza to siła, zwłaszcza w kwestiach finansowych.

Wartość nieruchomości i suma ubezpieczenia: jak nie wpaść w pułapkę niedoubezpieczenia?

To jeden z najważniejszych czynników. Im wyższa wartość Twojej nieruchomości (murów i elementów stałych) oraz ruchomości domowych, tym wyższa będzie suma ubezpieczenia, a co za tym idzie składka. Kluczowe jest, aby suma ubezpieczenia odpowiadała realnej wartości mienia. Jeśli ubezpieczysz mieszkanie na kwotę znacznie niższą niż jego faktyczna wartość (tzw. niedoubezpieczenie), w przypadku szkody całkowitej otrzymasz odszkodowanie tylko do wysokości sumy ubezpieczenia, co może nie wystarczyć na odbudowę lub zakup nowego mienia. Z kolei zawyżenie wartości (nadubezpieczenie) nie spowoduje wyższej wypłaty odszkodowania, a jedynie niepotrzebnie podniesie składkę.

Lokalizacja i kondygnacja: dlaczego mieszkanie na parterze może być droższe w ubezpieczeniu?

Lokalizacja nieruchomości ma znaczenie. Mieszkania położone na terenach zalewowych, w rejonach o wysokim wskaźniku przestępczości lub w pobliżu lasów (ryzyko pożaru) mogą mieć wyższą składkę. Podobnie jest z kondygnacją. Mieszkania na parterze i ostatnim piętrze często są droższe w ubezpieczeniu, zwłaszcza od kradzieży (parter) lub zalania (ostatnie piętro, ryzyko przecieku dachu). Ubezpieczyciele oceniają ryzyko na podstawie statystyk, a te wskazują na większe zagrożenie w tych konkretnych przypadkach.

Zabezpieczenia antywłamaniowe: jak alarm i solidne drzwi mogą obniżyć Twoją składkę?

Posiadane zabezpieczenia antywłamaniowe to czynnik, który może pozytywnie wpłynąć na wysokość składki, szczególnie w przypadku ubezpieczenia od kradzieży. Drzwi antywłamaniowe, atestowane zamki, okna z roletami zewnętrznymi, system alarmowy, monitoring, a nawet ochrona fizyczna to wszystko zmniejsza ryzyko włamania, a tym samym może skutkować zniżką na polisę. Ubezpieczyciele doceniają proaktywne podejście do bezpieczeństwa.

Historia szkodowości: Twoja przeszłość ma znaczenie

Podobnie jak w ubezpieczeniach komunikacyjnych, również w przypadku ubezpieczeń mieszkaniowych, Twoja historia szkodowości może mieć wpływ na cenę. Jeśli przez wiele lat nie zgłaszałeś żadnych szkód, możesz liczyć na zniżki za bezszkodową kontynuację ubezpieczenia. Z drugiej strony, częste zgłaszanie szkód może spowodować wzrost składki w kolejnych latach. To naturalny mechanizm, który pozwala ubezpieczycielom oceniać indywidualne ryzyko.

Ubezpieczenie mieszkania: specyficzne sytuacje i ważne aspekty.

Rynek nieruchomości jest dynamiczny, a wraz z nim zmieniają się potrzeby ubezpieczeniowe. Niezależnie od tego, czy kupujesz mieszkanie na kredyt, czy wynajmujesz je innym, istnieją specyficzne aspekty, które musisz wziąć pod uwagę, aby Twoja polisa była skuteczna i adekwatna do sytuacji.

Polisa pod kredyt hipoteczny: na co zwrócić uwagę i czym jest cesja na bank?

Jak już wspomniałam, ubezpieczenie mieszkania jest niemal zawsze wymagane przez bank przy kredycie hipotecznym. Bankowi zależy przede wszystkim na ochronie wartości nieruchomości, która jest zabezpieczeniem kredytu. Dlatego zazwyczaj wymaga on ubezpieczenia murów i elementów stałych od zdarzeń losowych. Kluczowym elementem jest tu cesja wierzytelności na bank. Oznacza to, że w przypadku szkody, odszkodowanie w pierwszej kolejności zostanie wypłacone bankowi na poczet spłaty kredytu. Bardzo ważne jest, aby nie akceptować automatycznie oferty ubezpieczenia proponowanej przez bank. Banki często oferują swoje polisy w pakiecie z kredytem, ale ich warunki i ceny nie zawsze są najkorzystniejsze. Zawsze warto porównać je z ofertami dostępnymi na wolnym rynku często można znaleźć znacznie lepsze warunki i szerszy zakres ochrony za podobną, a nawet niższą cenę.

Wynajmujesz mieszkanie? Jak zabezpieczyć interesy właściciela i najemcy

W przypadku mieszkań na wynajem sytuacja jest nieco bardziej złożona, ponieważ w grę wchodzą interesy dwóch stron.

1. Właściciel nieruchomości: Powinien ubezpieczyć mury, elementy stałe oraz swoje ruchomości domowe (np. meble, które pozostawia w mieszkaniu dla najemców). Może również rozważyć OC w życiu prywatnym, które chroniłoby go przed szkodami wyrządzonymi przez najemców osobom trzecim (np. zalanie sąsiada z powodu zaniedbania najemcy).
2. Najemca nieruchomości: Powinien ubezpieczyć swoje ruchomości domowe (meble, sprzęt RTV/AGD, odzież itp.), które wnosi do mieszkania. Niezwykle ważne jest również wykupienie OC najemcy. To rozszerzenie chroni go przed odpowiedzialnością za szkody, które nieumyślnie wyrządzi w wynajmowanym lokalu (np. uszkodzenie podłogi, zniszczenie sprzętu AGD należącego do właściciela). Bez takiego OC, najemca musiałby pokryć koszty napraw z własnej kieszeni.

Warto, aby obie strony jasno określiły w umowie najmu, kto za co odpowiada i jakie ubezpieczenia posiada.

Wyłączenia odpowiedzialności co musisz wiedzieć, zanim podpiszesz umowę?

To jest ten moment, w którym muszę być bardzo stanowcza. Wyłączenia odpowiedzialności to absolutnie najważniejsza część Ogólnych Warunków Ubezpieczenia (OWU), którą musisz przeczytać ze szczególną uwagą. To właśnie w nich ubezpieczyciel precyzuje, w jakich sytuacjach nie wypłaci odszkodowania. Niewiedza w tym zakresie może prowadzić do ogromnego rozczarowania i braku wypłaty świadczenia, kiedy najbardziej go potrzebujesz.

Rażące niedbalstwo: kiedy ubezpieczyciel może odmówić wypłaty odszkodowania?

Pojęcie "rażącego niedbalstwa" jest kluczowe. Oznacza ono działanie lub zaniechanie, które w sposób oczywisty i rażący odbiega od standardów ostrożności wymaganych w danej sytuacji. Przykładem może być pozostawienie otwartych okien podczas silnej ulewy lub burzy, co prowadzi do zalania mieszkania. Jeśli ubezpieczyciel udowodni, że szkoda powstała w wyniku Twojego rażącego niedbalstwa, może odmówić wypłaty odszkodowania. To nie jest złośliwość, a ochrona przed celowym lub skrajnie nieodpowiedzialnym działaniem ubezpieczonego.

Brak przeglądów technicznych: pozornie drobne zaniedbanie o wielkich konsekwencjach

Właściciele nieruchomości mają obowiązek dbać o ich stan techniczny, co obejmuje regularne przeglądy instalacji gazowej, elektrycznej czy przewodów kominowych. Brak aktualnych i wymaganych prawem przeglądów technicznych może być podstawą do odmowy wypłaty odszkodowania. Wyobraź sobie, że w wyniku nieszczelnej instalacji gazowej dochodzi do wybuchu, a Ty nie masz ważnego protokołu z przeglądu. Ubezpieczyciel ma prawo uznać, że szkoda powstała z powodu zaniedbania obowiązków właściciela i odmówić wypłaty. To pozornie drobne zaniedbanie może mieć bardzo poważne konsekwencje finansowe.

Szkody, za które nigdy nie otrzymasz pieniędzy: przegląd standardowych wykluczeń

Oprócz rażącego niedbalstwa i braku przeglądów, istnieje szereg innych typowych wyłączeń, które warto znać:

• Szkody umyślne: Odszkodowanie nigdy nie zostanie wypłacone za szkody, które wyrządziłeś celowo.
• Szkody powstałe pod wpływem alkoholu lub środków odurzających: Jeśli szkoda jest bezpośrednim skutkiem Twojego stanu nietrzeźwości, ubezpieczyciel może odmówić wypłaty.
• Działania wojenne, terroryzm, zamieszki: To standardowe wyłączenia, które dotyczą zdarzeń o charakterze globalnym lub masowym.
• Szkody powstałe w wyniku wad konstrukcyjnych: Jeśli budynek miał ukryte wady konstrukcyjne, które doprowadziły do szkody, ubezpieczyciel może nie ponosić odpowiedzialności.
• Szkody spowodowane przez zwierzęta domowe: Często wyłączone są szkody wyrządzone przez Twoje zwierzęta, np. pogryzione meble (chyba że masz specjalne rozszerzenie).
• Specyficzne przedmioty: Niektóre polisy wyłączają z ochrony bardzo cenne przedmioty (np. dzieła sztuki, antyki) lub specyficzne nośniki danych (rękopisy, dane w formie cyfrowej, pliki komputerowe) bez specjalnych rozszerzeń.
• Szkody estetyczne: Drobne zarysowania czy otarcia, które nie wpływają na funkcjonalność, często nie są objęte ochroną.

Jak ubezpieczyć mieszkanie krok po kroku? Praktyczny przewodnik.

Skoro już wiesz, co i dlaczego warto ubezpieczyć, przejdźmy do konkretów. Proces zakupu polisy mieszkaniowej, choć może wydawać się skomplikowany, w rzeczywistości jest prosty i szybki, zwłaszcza dzięki narzędziom online. Prowadzę Cię przez niego krok po kroku.

Zbieranie informacji: jakie dane o nieruchomości przygotować przed zakupem?

Zanim zaczniesz szukać ofert, przygotuj wszystkie niezbędne informacje o swojej nieruchomości. To znacznie przyspieszy proces i pozwoli na dokładne wyliczenie składki. Będziesz potrzebować:

• Adres nieruchomości: dokładny adres, w tym numer mieszkania.
• Rodzaj nieruchomości: mieszkanie, dom jednorodzinny, segment.
• Rok budowy: data oddania budynku do użytku.
• Metraż: powierzchnia użytkowa mieszkania/domu.
• Rodzaj konstrukcji: czy budynek jest murowany, czy posiada elementy palne (np. drewniane stropy, dach).
• Wartość nieruchomości: szacunkowa wartość rynkowa (dla murów i elementów stałych) oraz wartość ruchomości domowych.
• Kondygnacja: na którym piętrze znajduje się mieszkanie.
• Liczba domowników: informacja potrzebna np. do OC w życiu prywatnym.
• Posiadane zabezpieczenia antywłamaniowe: rodzaj drzwi, zamków, alarm, monitoring.
• Historia szkodowości: czy w ciągu ostatnich lat zgłaszałeś jakieś szkody.

Porównywarki online vs. agent: gdzie szukać najlepszej oferty?

Masz dwie główne ścieżki poszukiwania polisy, każda z własnymi zaletami:

Porównywarki online: To najszybsza i najwygodniejsza opcja. Wystarczy, że raz wprowadzisz dane swojej nieruchomości, a porównywarka (np. Mubi, Rankomat, CUK) zestawi dla Ciebie oferty wielu ubezpieczycieli (takich jak UNIQA, Proama, Generali, Link4, Wiener). W ciągu kilku minut otrzymasz kilkanaście propozycji, które możesz łatwo porównać pod kątem ceny i zakresu. To idealne rozwiązanie dla osób, które cenią sobie szybkość i samodzielność.

Agent ubezpieczeniowy: Jeśli wolisz bardziej spersonalizowane podejście i potrzebujesz porady eksperta, agent ubezpieczeniowy będzie dobrym wyborem. Agent dokładnie przeanalizuje Twoje potrzeby, wyjaśni zawiłości OWU i pomoże dobrać optymalny zakres ochrony. Może również negocjować warunki z ubezpieczycielami. To dobre rozwiązanie dla osób, które czują się zagubione w gąszczu ofert lub mają niestandardowe wymagania.

Analiza OWU (Ogólnych Warunków Ubezpieczenia): jak czytać umowę, by uniknąć niespodzianek?

Niezależnie od tego, czy kupujesz polisę online, czy przez agenta, zawsze, ale to zawsze, musisz dokładnie zapoznać się z Ogólnymi Warunkami Ubezpieczenia (OWU). Wiem, że to długa i często napisana prawniczym językiem lektura, ale to właśnie tam znajdziesz wszystkie kluczowe informacje: dokładny zakres ochrony, definicje pojęć, procedury zgłaszania szkód, a przede wszystkim wyłączenia odpowiedzialności. Zwróć szczególną uwagę na sekcje dotyczące wyłączeń, limitów odpowiedzialności i franszyz (udziału własnego w szkodzie). To pozwoli Ci uniknąć nieprzyjemnych niespodzianek w przyszłości.

Przeczytaj również: Negocjacje z deweloperem: Jak zyskać 3-10% i cenne dodatki?

Finalizacja zakupu: od płatności składki do otrzymania dokumentów

Po wybraniu najkorzystniejszej oferty i dokładnym zapoznaniu się z OWU, pozostaje już tylko finalizacja zakupu. Zazwyczaj polega ona na dokonaniu płatności składki (jednorazowo lub w ratach). Po zaksięgowaniu wpłaty, otrzymasz drogą elektroniczną (lub pocztą) komplet dokumentów ubezpieczeniowych: polisę, OWU oraz potwierdzenie zawarcia umowy. Koniecznie sprawdź, czy wszystkie dane na polisie są poprawne i zgodne z Twoimi oczekiwaniami. Przechowuj te dokumenty w bezpiecznym miejscu, najlepiej w formie cyfrowej i papierowej, aby mieć do nich łatwy dostęp w razie potrzeby.